|
EL-HARİZMİ
|
Ebu
Abdullah Muhammed bin Musa El-Harezmi, Özbekistan'da doğdu. Doğum tarihi
kesin olarak bilinmemektedir. Hayatı hakında çok fazla bilgi
bulunmamaktadır. Batı bilim dünya-sında en sürekli, en derin etkiler
bırakmış matematikçi olarak tanınmıştır.
El Harizmi'nin en çok ilgi gören eserleri Kitabü'l muhtasar fi'l Cebr ve'l
Mukabele ve Kitabü'l muhtasar fi Hisabü'l Hindi dir.
Harizmi, doğu bilim dünyasında cebir ilmine ilişkin ilk eser yazan
kişidir. Bu bilim dalı daha önce az çok işlenmiş ve kısmen geometriden
ayrı bir ilim dalı olmaya başlamıştı. Birinci dereceden denklemler
çözülebiliyordu, hatta hesaplama metodlarıyla ikinci dereceden denklemlere
çözüm bulunuyordu. Fakat henüz ikinci derece denklemlerin köklerini bulma
yöntemi geliştirilmemişti.
İşte El Harizmi'nin El Cebr ve'l Mukabele kitabı ikinci dereceden
denklemlerin çözüm yolunu sistemli olarak işleyen ilk eser niteliğindedir
ve 600 yıldan uzun bir süre (15. yüzyıla kadar) el üstünde tutulmasının
nedeni de budur.
Harizmi'nin Denklem Grupları
El Harizmi, adı geçen eserinde denklemleri iki grupta toplamaktadır:
Birinci grupta, çözümleri derhal bulunabilen bizim bugünkü sembollerle
ifade edersek
x2 = ax
x2 = n
ax = n
şeklindeki denklemlerdir.
Bunların çözüm kurallarını gösterdikten sonra El- Harizmi ikinci denklem
grubuna geçer
x2 + ax = n
x2 +n = ax
ax + n = x2
Ve bunların çözümünü bugün bildiğimiz metotla yapar.
Bu kitapta ayrıca, ikinci dereceden denklemlerin hangi durumlarda iki
kökünün , hangi du-rumlarda çift kökünün olacağını ve hangi durumlarda
denklemin reel kökü olamayacağını çok açık bir şekilde belirtmiştir. Bu
kuralları bir öğretmen yeteneğiyle ortaya koyduktan sonra El Harizmi , bu
kuralları geometrik olarak ispatlamıştır.
Harizmi'nin bu eseri matematik tarihi bakımından çok önemli gelişmelere
dayanak ve başlangıç olmuş 600 yıldan biraz daha fazla (15. y.y. sonuna
kadar) matematik öğretimi için temel sayılmıştır. Eser, Endülüs
medreseleri aracılığıyla Batı'ya geçmiştir. İlk Latince çevirisi 1183'te
yapılmıştır. Roger Bacon, Fibonacci gibi bilim adamaları eseri hayranlıkla
incelemişler, ve kendi öğretilerinde bu eserden faydalanmışlardır. 1486
yılında Leipzig Üniversitesi'nde okutulmaya başlanmıştır. 1598 -1599
yıllarında hala cebir biliminde tek kaynak Harizmi'nin bu eseridir.
El Harizmi matematiğin yanı sıra astronomi ve coğrafya ilimlerinde de
eserler vermiştir. Astronomik cetvellerle ilgili kitaplar yazmış ve bu
eserler 12. y.y. da Latince' ye çevrilmiştir. Bunun yanısıra Ptolemy'nin
coğrafya kitabını düzeltmelerle yeniden yazmış, 70 tane bilim adamıyla
birlikte çalışarak 830 yılında bir dünya haritası çizmiştir. Dünyanın
çevresini ve hacmini hesaplama çalışmalarında yer almıştır. Güneş
saatleri, usturlaplar ve saatler üzerine yazılmış eserleri de vardır.
|
